هنردرمانی چیست
استفاده از هنر برای درمان، پدیده نوینی نیست و تاریخ زندگی بشر از هزاران سال قبل با موضوع هنر در شفا آشناست. انجمن هنردرمانی آمریکا، هنردرمانی را اثر هنر و فرآیند کار بر آگاهی مراجع از خود و مقابله با علایم بیماری و استرس تعریف کرده است. آنان معتقدند فعالیت های هنری، توانایی های عقلی و احساسات مثبت را در بیمار افزایش می دهد. با ما همراه باشید تا موارد استفاده از این روش درمانی و مزیت های آن را برای شما بیان کنیم.
تاریخچه هنردرمانی
هنردرمانی به مفهوم روان شناختی با نام خانم مارگارت نامبرگ شناخته می شود. او زمانی که مشغول تعلیم نقاشی به کودکان بود، فهمید هنر، تداعی آزاد را بسیار روان و ارتباط نمادین ناخودآگاه را به شکلی بدون سانسور و عینی آسان می کند و عملا جنبه درمانی آن در رها سازی ناخودآگاه از طریق تصویرسازی و مشاهده آگاهانه «خود» است. اما همزمان با نامبرگ، خانم آدرین هیل که هنرمندی بریتانیایی بود برای اولین بار واژه «هنردرمانی» را با نگاه هنری به کار برد و اثر درمانی هنرهای تجسمی و تصویرسازی در قالب هنردرمانی را توصیف کرد.
به دنبال این دو خانم بنیان گذار در سال ۱۹۶۱، خانم دیگری به نام ادیت کرامر بر توانایی های ذاتی هنر در درمان تاکید کرد، او نیز مانند هیل معتقد بود فرآیند آفرینش هنری ذاتا توانایی درمان و شفابخشی دارد. از سال ۱۹۷۰ تا اواسط ۱۹۸۵ کتاب های زیادی در زمینه هنردرمانی منتشر شد که انتشار مجله «انجمن هنردرمانی آمریکا» در سال ۱۹۸۳ نقطه عطف سایر کتب انتشار یافته بود. در حال حاضر مارگارت نامبرگ به عنوان مادر رشته هنردرمانی در آمریکا شناخته می شود. او با استفاده از ایده های فروید و یونگ، هنردرمانی با رویکرد روان تحلیلی را مطرح کرد. در بعضی ایالت های آمریکا، رشته هنردرمانی در دانشگاه ها تدریس می شود. در انگلستان انجمن هنردرمانی انگلستان «BATT»، دانشجویان هنردرمانی را بیشتر به عنوان روان درمانگرانی با تمرکز بر روان تحلیلی آموزش می دهد.
انواع هنردرمانی
هنردرمانی انواع مختلفی دارد که عبارتند از:
۱- نقاشی درمانی
نقاشی درمانی روشی زیبا و موثر برای تقویت مهارتهای احساسی، ارتباطی و کلامی مراجعان و تخلیه و ابراز ناکامی ها و فراگیری راههای سازنده برای تقویت خود با مقابله با مشکلات است. نقاشی درمانی و ساختن کلاژ به شما امکان می دهد احساسات و عواطف خود را مشاهده کنید و با درکی نو مشکلات خود را بازسازی کنید. نقاشی درمانی نه تنها فرصت هایی برای بیان خود پدید می آورد بلکه فضایی برای مورد پذیرش قرار گرفتن و حمایت شدن و افزایش مهارتها و تمرکز و خلاقیت به وجود می آورد.
همچنین فضایی برای ابراز احساسات شخص و برون ریزی خشم و هیجانات و کنترل و مهار آنها میشود درمانگر در طول کار خود میتواند از موسیقی و داستان به منظور تاثیر بیشتر به همراه نقاشی استفاده کند فرایند درمان در نقاشی منجر به خلق اثری است که می تواند عزت نفس و اعتماد به نفس به فرد را افزایش دهد. در مراکز هنر درمانی از روش نقاشی درمانی به عنوان زیر شاخه ای از هنر درمانی خلاق استفاده می شود.
۲- شن درمانی
در شن بازی با استفاده از مینیاتور ها زندگی و رویدادهای خانوادگی و اجتماعی کودکان و بزرگسالان در ابعاد گوناگونی نمایش داده می شود و با جابجایی اشیا تغیرات مثبتی را در زندگی افراد ایجاد می کند. شن بازی ابزاری برای شفا از طریق پویایی های عمیق ناهشیار و ایجاد توازن با هشیاری است.
فضای شن ذهن انسان را با عناصر بنیادی وجود آب، هوا، خاک و گرما آشنا می کند و با بازی های خلاق فضاهای انرژیک فطری و نهادی را به تعبیر یونگ ماندالاهای کهن درونی را بازنمایی می کند و اتصالی یگانه با خود می آفریند و به تجارب زندگی معنا می بخشد با نگرشی وحدت مدار می توان صحنه شن را برای درک حکمت تجارب تلخ و شیرین فعال کرد و به همدلی و خودآگاهی سازنده ای از خو دست یافتشن بازی از جذاب ترین روش های ارتباطی، درمانی و شفا بخش است که با رویکرهای متفاوت می توان وقایع زندگی را در گستره زیبا و لمس آفرین آن بازنمایی و پیوندی دوباره داد و با خود و دیگران آشتی و معنایی عمیق از وجود خود را کشف کرد
۳- شعر درمانی
شعر درمانی از تکنیکهای هنر درمانی خلاق است که از قدیم و حتی قبل از تاریخ خط در شکل اوراد و اذکار و دعا برای شفا و درمان استفاده می شد. و امروزه ابزاری برای بیان و بینش است. تا واژه ها بیان نشوند و در شکلی موزون جاری نگردند احساساتی که زیشه در خشم، ناکامی، افسردگی و نگرانی است برون نمیریزند و التیام پیدا نمی کند. شعر درمانی چه فردی و گروهی برای خود اکتشافی و خود اظهاری و ایجاد نیرو و اعتماد به نفس موثر است.
فرهنگ ایران به شعر و ادبیات تجلی دارد. شعر و شاعری در تاریخ ایران ابزاری سترگ در بیان سرکوبی هیجان ها ، اظطراب ها و اندوه ها و ازطرفی مولد الهام و امید وشهود بوده است. کودکان با ترانه های کودکانه و بزرگسالان با اشعار به راحتی بر نگرش و باورهای خود تاثیر می گذارند و راه اصلاح و تغییر رفتار را می اموزند. نوشتن شعر، خواندن شعر، مشارکت در ساختن شعر روش هایی برای پرورش تخیل فعال و خلاقیت کودکان و بزرگسالان است
۴- خط درمانی
خط به دلیل ویژگی بصری و تجسمی و همچنین مفهومی اثر بارزی بر پردازش های شناختی و باورهای ذهنی دارد. کششهای و اندازههای گوناگون حروف با ریتم و ضرب آهنگهای مختلف و اشکال هندسی موزون کلمات و جملات و همچنین معنای جملات و ترانهها و اشعار به عنوان وسیله ای برای ارتباط با ذهنیات و نیازهای مراجعین و تقویت مهارت هتی حسی و حرکتی و افزایش درک و مهارتهای شناختی برای تصحیح ومقابله با باورهای ذهنی استفاده می شود.
خط در فرهنگ و هنرایرانی جایگاه ویژه ای در تقویت ثبات خلقی و کنترل ذهنی و معرفت و ایمان توحیدی ایرانیان داشته است. شعرنویسی و کتیبه نگاری و ترسیم مفاهیم ادبی با خطوط نستعلیق، شکسته نستعلیق، ثلث، و … راه انتقال مفاهیم و معرفت انسانی را بسیار آسان کرده است. در این مرکز از شیوههای کلاسیک و مدرن خطاطی و بازی با قلم در فرافکنی و بیان احساسات و همچنین تقویت باورهای مثبت ذهنی استفاده می شود مراجع ضمن آن که با فضای ترسیمی خطوط آشنا می شود از آن به عنوان ابزاری برای بیان خویشتن و یکپارچگی درونی استفاده می کند
۵- سفال درمانی
سفالگری روشی عینی برای مشاهده مشکلات جدا شده از وجود خویشتن و تسلط و آگاهی برآن است .کودکان با دستکاری گل به تفکر درباره تجارب خود می پردازند اعتماد به نفس پیدا می کنند و آرام می گیرند. سفالگری فضای امنی برای پذیرش رنجیدگی ها و کاستن اظطراب، افسردگی و پرخاشگری است.کار کردن با خاک رس به فرد فرصت می دهد تا احساساتش را آزادانه بیان کند.
افراد احساسات خود مانند اضطراب، خشم و هیجان را به شیوه های مختلفی مانند فشار دادن و دستکاری خاک رس نشان می دهند. استفاده از خاک رس به افراد اجازه قالب دهی به رفتارها، نگرش ها و خویشتن شناسی می دهد. افراد می توانند از طریق کار با گل به بینش های جدید و روش های نوین جهت مقابله با استرس و حل مشکلات دست یابند.فرد از طریق تعامل با گل حالت پذیر می تواند علایق خود را به کار گرفته و بدن و ذهن خود را با یکدیگر در راهی که آنها را به اهداف عاطفی خود می رساند، ادغام کند گل بیش از رنگ کردن و نقاشی کشیدن چون دو بعدی است، آزادی خلاقیت دارد و در کاربرد آن، فرد می تواند شکل های واقعی، خیالی یا سمبلیک بسازد.
مزایای هنردرمانی
هنردرمانی به افراد کمک میکند تا خود را ابراز کنند، احساساتشان را کشف کنند، وسواس ها و عادتهایشان را ترک کنند و عزت نفس خود را بهبود ببخشند. هنردرمانی برای کودکان معلول بسیار مفید است و تقریبا برای همه افراد مناسب و مؤثر واقع میشود. احتمالا شما هم آرامشی حاصل از نقاشی کشیدن یا شنیدن موسیقی را تجربه کردهاید. همه اینها به خاطر ویژگی های درمانی و آرامشب خش هنر است. اگر این حالت خود را برای متخصصان هنردرمانی مطرح کنید، دلایل علمی فرایند اثرگذاری را برایتان شرح میدهند.
نقاشی کردن، نواختن موسیقی، آواز خواندن و رنگ آمیزی از جمله کارهایی هستند که باعث آرامش میشوند. اثرگذاری این امور، بزرگ و کوچک نمیشناسد و موجب آرامش میشود. پس، از انجام آنها نهراسید و دل را به دریای هنر بزنید. هنردرمانی به تمام بیماریها کمک میکند. مثلا افراد مبتلا به سرطان، فشار، استرس و غم زیادی را متحمل میشوند. هنر به این دسته از افراد امکان ابراز احساساتی را که در سینه سنگینی میکند، فراهم میکند.
حتی اگر از هنردرمانی برای درمان بیماری های مختلف استفاده نشود، همچنان روش مناسبی برای کاهش فشارها و استرسهای عادی است. استفاده از هنردرمانی رو به گسترش است و میتوان به عنوان شغلی مناسب و مفید به آن فکر کرد.
چه موقع از هنردرمانی استفاده می شود
از هنردرمانی میتوان برای درمان محدوده وسیعی از اختلالات ذهنی و درماندگی های روانی استفاده کرد. در بسیاری موارد، ممکن است همراه با سایر روشهای روان درمانی مانند گروه درمانی یا درمانشناختی- رفتاری به کار گرفته شود.
برخی شرایط و وضعیتهایی که ممکن است هنردرمانی به کار گرفته شود به قرار زیرند:
• کودکان با ناتوانی های یادگیری
• بالغان با استرس شدید
• کودکانی که از مشکلات رفتاری یا اجتماعی در مدرسه یا خانه رنج میبرند
• افراد با مشکلات سلامت روانی
• افرادی که از آسیب های مغزی رنج میبرند
• کودکان یا بالغانی که در معرض رویدادهای آسیب زا قرار گرفتهاند
هنردرمانی چگونه عمل میکند
هنر درمانگر میتواند از روش های متنوع و متعدد هنری از جمله نقاشی، طراحی، مجسمه سازی و کولاژ (تصویر تکهکاری) در مورد بیماران، از کودک تا سالمند، استفاده کند. کسانی که دچار آسیب های هیجانی، خشونت جسمی، بهره کشی خانگی، اضطراب، افسردگی و سایر مشکلات روانی شده باشند میتوانند از خودبیانگری خلاقانه سود ببرند. خدمات هنردرمانی میتواند در مدرسه، سازمانهای اجتماعی، بیمارستان و مراکز روان درمانی خصوصی در دسترس بیماران باشند.
چرا هنردرمانی محبوب است
دلایل زیادی برای محبوبیت هنردرمانی وجود دارد که عبارتند از:
۱- شما میتوانید بدون صحبت در مورد مسائل عاطفی خود احساساتتان را بروز دهید
به عقیده ی هنرمند و هنر درمانگر، دنیس بیون، از کارگاه هنری هارت ورک سیتی در کالیفرنیا، “وقتی شما تمرکزتان را در طول مدت انجام کار هنری به نیمکرهی راست مغزتان حرکت میدهید، شروع به رها کردن تحلیلهای سمت چپ مغز میکنید. این از طریق فرآیند خلاق راست مغز است که ما یاد میگیریم منتقد درونمان را آزاد کنیم و کارهای خلاقانه انجام دهیم. موضوع، نتیجهی کار نیست. بلکه همیشه مهم این فرآیند است. هنر، بروز احساسات شدید بدون کلام را آسان تر میکند.”
۲- شما احساس قدرت بیشتری میکنید
هنردرمانی به نشان دادن احساسات صریح فردی و ترس هایی که هرگز به طرق متعارف قادر به بیانشان نبودیم، کمک میکند، و به افراد احساس کنترل روی این قبیل عواطف را میدهد.
۳- شما میتوانید اضطرابتان را کاهش دهید
علاوه بر درون بینی، یک درمانگر ممکن است با تماشای شما در هنگام خلق هنر یا علامات موجود در کار نهایی تان هر عملی از خلق هنر را که میتواند اضطرابتان را کاهش دهد، بهدست بیاورد. مغز شما روی خلق کردن تمرکز میکند و اغلب فعالیت های تکراری از قبیل کشیدن خطوط با مدادها یا حرکت رنگ با یک قلم مو باعث شل شدن بدنتان میشود. رنگ آمیزی در سال های اخیر به یک فعالیت خلاق محبوب برای بزرگسالان تبدیل شده است زیرا سمت راست مغز را تحریک میکند- جایی که خلاقیت، شهود و تجسم کذب وجود دارند – درجات اضطراب را پایین می آورد و احساس آرامش و شادی را افزایش میدهد.
۴- شما احساساتتان را با خیال راحت و آزاد ابراز میکنید
در حالی که برخی احساسات قوی به کلام ممکن است خیلی خسته کننده باشند، می توانند با راه های متنوع هنر آزاد شوند. خشم، ترس و رنجش ممکن است با پرتاب رنگ روی بوم یا کوبیدن خاک رس ها شوند. برخی دیگر هم ممکن است این قبیل احساساتشان را به شخصیتی منتقل کنند که در یک نقاشی میکشند. برخی احساسات بزرگتر از چیزی حس میشوند که بتوان در موردش صحبت کرد اما از طریق اشکال مختلف فیزیکی هنر میشود رویشان کار و آزادشان کرد.
۵- شما در مورد خودتان یاد میگیرید
وقتی میگذارید پرچم خلاقیتتان بر افراشته شود، چیزهای جالی میبینید. شما شاید ترکیب رنگی بکشید که از قبل در نظر نگرفته باشید یا پی ببرید که دایرههای خط خطی را به خطوط ساده ترجیح میدهید. شناخت این که چه رنگها، حرکات و ابزاری( رنگ، خودکار، مداد و غیره) شما را آرام میکند کمک خواهد کرد از هنر به عنوان یک درمان شخصی و تسکین دهندهی اضطراب بهره بگیرید.
۶- شما از هرج و مرج رها میشوید و کودک درونتان را مییابید
وندی یانگ، گروه های هنری را برای کمک به مردم مدیریت میکند تا یاد بگیرند دوباره بازی کنند. او از طریق هنر آنها را تشویق میکند تا رویاها و احساساتشان را در یک محیط امن و خلاق کشف کنند. هنر درمانی به دلایل متنوعی در حال مرسوم شدن است. اول، آن که توسط جامعه ی پزشکی برای فایده اش در سلامت روان به رسمیت شناخته میشود، که همین وضوع پذیر آن را در جامعه بیشتر میکند. اگر فکرتان را رها کنید و بدون قضاوت دربارهی نتیجه ی نهایی، چیزی خلق کنید، هنر آسان و دسترس پذیر است. وقتی به خودتان اجازه میدهید که از جریان کار لذت ببرید و نگرانی در مورد نتیجه را متوقف میکنید، هنر راهی سرگرم کننده برای خروج از فشار روحی است.
هنردرمانی در ایران
در تاریخ روان شناختی زندگی مردم ایران، هنر جریان پر پیچ و خمی داشته است. اساسا ایرانیان به دلایل سرشتی و تاریخی در بیان مشکلات و مسائل شان صریح نیستند و غیرمستقیم، لابه لای هزاران حرف و طنز و ادبیات، حرف خود را می زنند و به ناچار زبان ابهام و طنز و روایی آنها تقویت شده و زمینه های خلاقیت هنر آنها توسعه پیدا کرده است. زبانی که در زیباترین و سالم ترین شکل ادبی آن شاعران و ادیبان بزرگ را آفریده است.
به طور کلی هنرهای ایرانی از شعر تا معماری و صنایع دستی واسطه سازگاری این مردم بوده است، اما با وجود اینکه هنر بخش گسترده ای از فرهنگ ایرانی را تشکیل داده است و می توان هنر را به عنوان زبان دوم مردم این سرزمین به شمار آورد اما هنردرمانی به مفهوم کلاسیک و علمی در کشور ما بسیار نوپا و در اول راه قرار دارد. امروزه در مراکز درمانی و کلینیک های خصوصی کم و بیش از روش های هنردرمانی و بازی درمانی استفاده می شود. در مرکز مطالعات هنردرمانی و کلینیک خانواده و کودک دانشگاه شهید بهشتی از هنردرمانی برای کودکان و نوجوانان مشکل دار یا زوج های مساله دار استفاده می شود.
چکیده
فعالیت های خلاق روان درمانی با استفاده از مواد و روشهای (هنری – دیداری – شنیداری) را هنر درمانی گویند. هنر درمانی یک حرفه ی سلامت روان است که در آن مشتریان توسط هنردرمانگر، با استفاده از رسانه های هنر، فرآیندهای خلاق، و نتیجه ی آثار هنری به منظور کشف احساسات، پالایش درگیری های عاطفی، اعتلای خود آگاهی، مدیریت رفتار، توسعه ی مهارت های اجتماعی، بهبود تشخیص واقعیت، کاهش اضطراب، و افزایش عزت نفس به آرامش میرسند. از اینکه در این مقاله نیز با ما همراه بودید از شما سپاسگزاریم.
چاپ مطلب