آداب و رسوم چهارشنبه سوری

چهارشنبه سوری

آداب و رسوم چهارشنبه سوری

چهارشنبه‌ سوری یکی از جشن‌ های ایرانی است که در شب آخرین چهارشنبه سال (سه‌ شنبه شب) برگزار می‌ شود. واژه «چهارشنبه‌ سوری» از دو واژه چهارشنبه که نام یکی از روزهای هفته‌ است و سوری که به معنی سرخ است ساخته شده‌ است. با ما همراه باشید تا شما را با آداب و رسوم این جشن آشنا کنیم.

تاریخچه چهارشنبه سوری

به‌ گفته ابراهیم پور داوود چهارشنبه‌ سوری ریشه در گاهنبار همسپتمدم زرتشتیان و نیز جشن نزول فروهرها دارد که شش روز پیش از فرارسیدن نوروز برگزار می‌شد. احتمال دیگر این است که چهارشنبه‌ سوری بازمانده و شکل تحول‌ یافته‌ ای از جشن سده باشد، که احتمال بعیدی است. در قدیمی‌ ترین اشاره به «شب سوری» در قرن چهارم در تاریخ بخارا اشاره‌ ای به روز چهارشنبه نیست ولی از لفظ «عادت قدیم» استفاده شده‌ است که نشان‌دهنده پیشینه این جشن است:

«و چون امیر منصور بن نوح به ملک بنشست، اندر ماه شوال سال سیصد و پنجاه، به جوی مولیان، فرمود تا آن سرای را دیگر بار عمارت کردند و هر چه هلاک و ضایع شده بود بهتر از آن به حاصل کردند. آنگاه امیر به سرای بنشست و هنوز سال تمام نشده بود که چون شب سوری چنان‌که عادت قدیم است، آتشی عظیم افروختند. پاره‌ ای از آن بجست و سقف سرای درگرفت و دیگر باره جمله سرای بسوخت». این فرض که برافروختن آتش در این روز بازمانده سنت اعلان سال نو با آتش‌ افروزی بر بام‌ هاست و پریدن از آتش، یادمان عبور سیاوش از آتش است نیز مطرح بوده‌ است.

از سوی دیگر چون در برخی منابع از نحوست روز چهارشنبه سخن رفته، ممکن است ابداع چهارشنبه‌ سوری یا تحول آن به صورت فعلی در قرون اولیه اسلامی رخ داده باشد. همچنین گفته شده که چهارشنبه‌ سوری به مناسبت بزرگداشت یاد قیام مختار ثقفی به خون‌ خواهی حسین بن علی در ۶۶ هجری در کوفه بوده‌ است که در روز چهارشنبه‌ ای آغاز گردید و برای اعلان این قیام، یاران مختار بر پشت بام‌ های خانه‌ های خود آتش افروختند. برخی مردم نیز عقیده دارند که برافروختن آتش به‌نشانه پیروزی مختار بر قاتلان حسین بن علی است، اما این پیشینه توسط شواهد تاریخی تأیید نمی‌ شود.

همچنین گزارش شده‌ است که ابومسلم خراسانی برای آغاز قیامش در خراسان، به پیروانش دستور داده‌ بود تا بر پشت بام‌ هایشان آتش روشن کنند. به‌ گفته ابوریحان بیرونی، هرمزد یکم، شاهنشاه ساسانی، دستور داده‌ بود در نوروز، مکان‌ های مهم را با آتش پاکیزه کنند زیرا معتقد بود که عناصر ناسالم در هوا وجود دارند.

در عین حال، ریشه‌ ای غیرآیینی برای چهارشنبه‌ سوری نیز قابل بررسی است: برافروختن آتش که کاربردهای بهداشتی و خاصیت گندزدایی داشته، احتمالا جزوی از برنامه‌ های نظافت عمومی پیش از آغاز سال جدید بوده، به‌ ویژه اینکه دور انداختن و شکستن کوزه‌ های قدیمی و مصرف شده در طول سال نیز از رسوم رایج در چهارشنبه‌ سوری بوده‌ است. با وجود مشابهت‌ های آداب و رسوم رایج در چهارشنبه‌ سوری و جشنی به نام آخری چهارشنبه که در آخرین چهارشنبه ماه صفر از تقویم قمری به‌ ویژه در هند و پاکستان برگزار می‌شود، بعید است‌ که این جشن چنان‌ که پنداشته شده‌ است، دگردیسی چهارشنبه‌ سوری در نتیجه فشار و سخت‌ گیری علمای متشرع بوده باشد، زیرا دست‌ کم می‌دانیم که در روزگار اقتدار کامل علما و فقهای شیعه در عصر صفوی نیز این جشن به‌ طور آشکار و عمومی برگزار می‌ شده‌ است و از این‌رو به نظر نمی‌ رسد که این رسم هیچ‌ گاه عملا ممنوع گردیده باشد.

آداب چهارشنبه سوری

در ادامه شما را با آداب و رسوم چهارشنبه‌ سوری آشنا می کنیم.

۱- آتش افروزی و پریدن از روی آتش

آتش افروزی را می توان زیبا ترین و قدیمی ترین آداب مربوط به چهارشنبه سوری دانست که پس از سال ها هنوز هم بخش اصلی این جشن به شمار می رود. مردم آتش را در حیاط خانه، کوچه و یا محلی باز برپا می کنند و از روی آن می پرند. رسم بر این است که تعداد کوپه های آتش سه عدد باشد و به هنگام پریدن از روی آنها این عبارت خوانده شود: زردی من از تو / سرخی تو از من.

چهارشنبه سوری

این عبارت به معنای آن است که بیماری ها و ناخوشی ها را دور می ریزیم و سلامتی و تندرستی را در آغوش می گیریم. در این میان سنتی کهن وجود دارد که در گذشته بخشی از مراسم آتش افروزی به شمار می آمده است ولی امروزه جایگاهی در میان مردم ندارد. در قدیم، مردم بر این اعتقاد بودند که خاکستر آتش چهارشنبه سوری شوم است.

آنها خاکستر به جامانده را به کنار دیواری می ریختند و رسم بر این بود که اگر کسی خاکستر را بیرون ریخته باید در زند و کسی در درون خانه بپرسد : “کیست؟” و او جواب دهد: “منم “. سپس از او بپرسند: “از کجا آمده ای؟” و او جواب دهد: “از عروسی” بعد به او بگویند: “چه آورده ای؟” و او پاسخ دهد: “تندرستی”.

۲- آتش بازی

امروزه این جشن کمی از حالت سنتی خود خارج شده و رنگ دیگری به خود گرفته است. دیگر همه چیز فقط به برپا کردن آتش و پریدن از روی آن ختم نمی شود بلکه مواد و وسایل آتش بازی جلوه های متفاوتی را در کوچه و خیابان خلق می کنند و در عین زیبایی گاهی آزار دهنده نیز هستند. نور افشانی، استفاده از منورها، فشفشه، آبشار ها و … باعث شده اند تا چهارشنبه سوری شکلی تازه به خود بگیرد و متفاوت تر از گذشته برگزار شود. آتش های رنگین در هر سو دیده می شوند و آبشارهایی از جرقه های آتش به چشم می خورند.

۳- آجیل مشگل گشای چهارشنبه سوری

در گذشته پس از پایان آتش افروزی، اهل خانه و خویشاوندان گرد هم می آمدند و آخرین دانه های نباتی مانند: تخم هندوانه، تخم کدو، پسته، فندق، بادام، نخود، تخم خربزه، گندم و شاهدانه را که از ذخیره زمستان باقی مانده بود، روی آتش مقدس بو داده و با نمک تبرک می کردند و می خوردند. آنان بر این باور بودند که هر کس از این معجون بخورد، نسبت به افراد دیگر مهربان تر می گردد و کینه و رشک از وی دور می گردد.

۴- سال نو و کوزه نو

چهارشنبه سوری

ایرانیان در شب چهارشنبه سوری کوزه های سفالی کهنه را بالای بام خانه برده، به زیر افکنده و آن ها را می شکستند و کوزهٔ نویی را جایگزین می ساختند. که این رسم اکنون نیز در برخی از مناطق ایران معمول است و بر این باورند که در طول سال بلاها و قضاهای بد در کوزه متراکم می گردد که با شکستن کوزه، آن بلاها دور خواهد شد.

۵- فال گوشی

یکی از رسم های چهارشنبه سوری است که در آن دختران جوان نیت می کنند، پشت دیواری می ایستند و به سخن رهگذران گوش فرامی دهند و سپس با تفسیر این سخنان پاسخ نیت خود را می گیرند.

۶- قاشق زنی

در این رسم دختران و پسران جوان، چادری بر سر و روی خود می کشند تا شناخته نشوند و به در خانه دوستان و همسایگان خود می روند. صاحبخانه از صدای قاشق هایی که به کاسه ها می خورد به در خانه آمده و به کاسه های آنان آجیل چهارشنبه سوری، شیرینی، شکلات، نقل و پول می ریزد.

۷- شال انداختن

پس از خاموشی آتش و کوزه شکستن و فالگوشی و گره گشایی و قاشق زنی جوانان نوبت به شال اندازی می رسد. جوانان چندین دستمال حریر و ابریشمی را به یکدیگر گره زده، از آن طنابی رنگین به بلندی سه متر می ساختند. آنگاه از راه پلکان خانه ها یا از روی دیوار، آنرا از روزنه دودکش وارد منزل می کنند و یک سر آن را خود در بالای بام در دست می گرفتند، آنگاه با چند سرفه بلند صاحبخانه را متوجه ورودشان می سازند.

صاحبخانه که منتظر آویختن چنین شال هایی هستند، به محض مشاهده طناب رنگین، آنچه قبلا آماده کرده، در گوشه شال می ریزند و گره ای بر آن زده، با یک تکان ملایم، صاحب شال را آگاه می سازند که هدیه سوری آماده است. آنگاه شال انداز شال را بالا می کشد.

۸- گره گشایی

کسانی که بخت ایشان گره خورده و عقده ای در کارشان روی داده است چاره ای جز آن ندارند که شب چهارشنبه سوری گوشه دستمالی یا چارقدی یا گوشه دیگر از جامه خود و یا پارچه ای را گره زنند و بر سر راهی بایستند و از اولین کسی که بر ایشان گذشت خواستار شوند که آن گره را بدست خود بگشاید .

۹- دفع چشم زخم و بخت گشایی

برای بخت گشایی در شب چهارشنبه سوری تدابیری معمول است و از همه شگفت تر آن است که به دباغ خانه می روند و از آب دباغ خانه اندکی برمی دارند و با خود به خانه می آورند و برای گشوده شدن بخت بر سر می ریزند.

۱۰- قلیا سودن

یکی از وسایل دفع جادو در شب چهارشنبه سوری قلیا سودن است اندکی قلیای خشک در هاون برنجین کوچکی می ریزند و هفت دختر نابالغ دسته می زنند و با آب می سایند و بر آن بول می کنند و آن آب را در چهارگوشه صحن خانه ای که آن را جادو کرده اند می ریزند و یقین دارند که به همین تدبیر جادو باطل می شود.

۱۱- کندر و خوشبو

چهارشنبه سوری

یکی از آداب چهارشنبه سوری آن است که زنان بر در دکان عطاری می روند و از او «کندر برای کارگشا» می خواهند و تا عطار برود بیاورد فرار می کنند این دکان باید رو به قبله باشد سپس به دکان دیگری که رو به قبله باشد می روند و «خوشبو» می خواهند که مراد اسفند است و چون عطار پی آن برود باز می گریزند و سپس به دکان سومی که رو به قبله باشد می روند و مقداری کندر و اسفند می خرند و در خانه برای دفع چشم زخم و حل مشکل خود دود می کنند.

نکاتی جهت پیشگیری از حوادث ناشی از چهارشنبه سوری

۱- والدین در تهیه وسایل آتشبازی بی خطر فرزندانشان را همراهی نمایند. کودکان به هیچ عنوان شخصا نباید از مواد آتش بازی و محترقه استفاده نمایند.
۲- از نگهداری مواد محترقه، تهیه و ساخت وسایل آتش بازی به خصوص در منزل،زیر زمین،محل کار و … جدا جلوگیری کنید.
۳- از حمل مواد محترقه و آتش گیر و انفجاری حتی به مقادیر بسیار کم، در جیب لباس و کیف جدا خودداری کنید.
۴- در صورت نگهداری مواد آتش بازی، حتی کم خطر حتما آن را در جای خشک و خنک نگهداری کنید.
۵- مواد آتش بازی (محترقه و انفجاری) را از محل هایی که مطمئن هستند خریداری کنید. این مواد را از دست فروش تهیه نکنید.
۶- همیشه در مواقع آتش بازی جهت اطفاء حریق، آب، کپسول اطفاء حریق و حتی الامکان جعبه کمکهای اولیه در دسترس باشد.
۷- مواد آتش بازی (منفجره و محترقه) را به طرف افراد دیگر پرت نکنید.
۸- هیچگاه مواد آتش بازی (منفجره و محترقه) را در ظروف شیشه ای یا فلزی قرار ندهید، زیرا در صورت انفجار ذرات شیشه یا فلز، به اطراف پرتاپ شده و سبب صدمات و خطرات جانی خواهد شد.
۹- هیچگاه از الکل برای آتش گیری مواد استفاده نکنید.
۱۰- از آتش زدن لاستیک، هیزم، کارتن خالی و امثال آن چه در واحدهای مسکونی و چه در معابر ، کوچه و خیابان خودداری نمایید.
۱۱- از پرتاب مواد آتش زا مانند فشفشه و موشک بر روی درخت ها، بام و بالکن منازل که از عوامل عمده بروز آتش سوزی است جدا خودداری کنید.

چکیده
چهارشنبه‌ سوری یکی از جشن‌ های ایرانی است که در غروب سه‌ شنبه، شب پیش از آخرین چهارشنبه ماه اسفند برگزار می‌ شود و برافروختن و پریدن از روی آتش مشخصه اصلی آن است. این جشن اولین جشن از مجموعه جشن‌ ها و مناسبت‌ های نوروزی است که با برافروختن آتش و برخی رفتارهای نمادین دیگر، به‌صورت جمعی در فضای باز درون و بیرون از خانه برگزار می‌شود. امیدواریم در چهارشنبه سوری با رعایت نکات ایمنی شبی خاطره انگیز را در کنار عزیزانتان تجربه کنید. از اینکه در این مقاله نیز همراه ما بودید از شما سپاسگزاریم.

پاسخ دهید